Eski Samsun (Amisos) yöresindeki araştırmalarda ortaya çıkan buluntular yöredeki ilk insan yerleşmelerinin M.Ö. 4000 - 3200 Geç Kalkolitik ve M.Ö. 3200 - 2100 Erken Tunç Çagı'nda gerçekleştiğini gösteriyor.
   Tekkeköy, Dündartepe, ikiztepe'de yapılan bilimsel kazılar, bu dönemde yerleşimlerin küçük ahşap evler ile kuçuk topluluklar biçiminde olduğunu gösteriyor. Avcılık, balıkçılık, hayvancılıkla uğraşan; kumaş dokumayı ve deri işlemeyi bilen bu insanlar önceleri saf bakırdan sonra arsenli bakırdan alet, silah ve takı yapiyorlardi.
   Amisos kenti, bugünkü Samsun'un 3 km batısında, Toraman Tepe ile onun doğu yamaçlarında yer almaktaydı. Antik yazarlara göre Amisos, M.Ö. 6. yüzyılda kuruldu ve varlığını M.S. 12. yüzyıla kadar sürdürdü.
    Amisos, yöredeki verimli ovaların ürünleriyle desteklenen üretimi ile geniş bir bölgenin ticaret yoluyla Karadeniz'e açılan bir kapısı olarak doğdu, gelişti ve tarih boyunca da böyle yaşadı.
    Amisos'un mirasçısı Samsun bugün de aynı konumunu koruyor. Ne yazık ki, Amisos'un yer aldığı Toraman Tepe, 1954-56 yılları arasında Amerikan Radar tesislerinin yapımı sırasında düzleştirildi ve birçok kalıntı da yok edildi. Bugün askeri yasak bölge olan alan içinde, Geç Roma dönemine tarihlenen bir döşeme mozaiği, ceşitli sütun başlıkları ve sarnıç bulunmaktadır.
    Amisos tarihi, Baruthane'deki iki yığma tepenin altında bulunan mezarlarda yapılan kurtarma kazıları ve arkeolojik park düzenlemesiyle daha da aydınlanıyor.

    Amisos'un kuruluşu ve gelişmesi tarihi kaynaklara ve arkeolojik verilere göre başlıca dört aşamada gerçekleşmiştir:

    1.Dönem (M.Ö. 6. yy. başı): Sinop'ta (Sinope) bir koloni oluşturan Miletosluların küçük bir yerleşim olan Amisos'a egemen olup Karadeniz ile Anadolu'nun içlerini bağlayan ticaret yolunun başlangıcı olarak kullanması.

     2.Dönem (M.Ö. 6. yy. ilk yarısı): Kapadokyalıların Amisos'a yerleşmesi.

    3.Dönem (M.Ö. 6. yy. ortası): Kapadokyalı liderin Phokaialılara (Foça) yerleşme izni vermesi ve kentin buyüyüp gelismesi.

    4.Dönem (M.Ö. 437): Sinop'tan gelen Atinalıların Amisos'a yerleşmesi ve kentin adının Peiraieos olarak degiştirilmesi.

   Miletoslular Toraman Tepe sırtlarında ilk kenti kurmaya başladılar (Yukarı Kent). Kent surları yapıldı. Caddeler, sokaklar, meydanlar oluşturuldu. Dini yapılar, evler kuruldu. Tepenin doğusunda liman bulunuyordu. Buluntular limanın gerisinde bir Aşağı Kent kurulduğunu gösteriyor.

   Buluntulara göre Toraman Tepe'nin sırtında kurulan "yukarı kentin" 44 hektarlık bir alanı kapsadığı söylenebiliyor. Kentin doğu, batı ve güneyindeki yamaçlar nekropolis (mezarlık) olarak kullanıldı. Yukarı kent yönetici, asker, tüccar, din adamları, toprak sahibi gibi varlıklı sınıfların yaşadığı yerdi. Bulunan mozaik, fresko ve heykeller bu görüşü doğruluyor.

   Liman yakınındaki aşagı kentte ticari depolar ve limanda calışan denizciler, köleler ve diğer calışanlar bulunuyordu. Malları Anadolu'nun içlerine götüren arabalar ve katırların ahırları, görevlilerin barınakları da buradaydı.